ԱՌՈՂՋԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ ՃԳՆԱԺԱՄԸ ԵՎ ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴԸ

ԿՈՍՄԵՏԻԿ ՄԱՆԻՊՈՒԼՅԱՑԻԱՆԵՐԻՑ
ԱՆՑՈՒՄ ՀԻՄՆԱՐԱՐ ՎԵՐԱՓՈԽՈՒՄՆԵՐԻ

ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ ՆԻԿՈԼԱՅԻ
բժշկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր

1. ՀՀ առողջապահության համակարգի վիճակը

Հանրային առողջության ներկայիս վիճակի համակողմանի գնահատականը վկայում է այն մասին, որ հանրապետության առողջապահական համակարգի գործառնական արդյունավետությունը շարունակում է մնալ շատ ցածր և գնալով ավելի է հետ մնում գոյություն ունեցող համաշխարհային միտումներից: Ըստ իրավիճակային և հետահայաց վերլուծության՝ անցած 20 տարիների ընթացքում հանրապետության անկախացումից հետո “հայեցակարգային հիմքի” վրա ստեղծված և պետության կողմից օրենսդրորեն ամրագրված ու երաշխավորված բնակչության առողջության պահպանման միասնական համակարգը այդպես էլ չի կայացել: Շուկայական հարաբերությունների ձևավորման անցումային շրջանում գործող առողջապահության խորհրդային համակարգը ամբողջությամբ քանդվեց, որի գլխավոր առավելություններից էր կանխարգելիչ ուղղությունը, որը հանդիսանում է տնտեսապես զարգացած առաջատար երկրների հանրային առողջապահական համակարգերի ժամանակակից հայեցակարգերի հիմքն ու գերակայությունը:
Բնակչության առողջապահական գործող համակարգից մեթոդապես և մասնագիտորեն չհիմնավորված, զուտ քաղաքականորեն մոտիվացված հրաժարվելը նպաստեց այնպիսի իրավիճակի զարգացմանը, որի ժամանակ նախկին կազմակերպչական մեխանիզմները, ենթակառուցվածքը, կառավարման մեթոդներն ու ձևերը, վերահսկման համակարգը այլևս սկսեցին չգործել, իսկ նոր պայմաններում զուտ սպեկուլյատիվ մեթոդների ներդրման փորձերը և ստեղծված իրականությանը չհամապատասխանող ու լայնորեն գովազդվող վերափոխումները (օպտիմալացումները) չկարողացան լուծել նույնիսկ առողջապահության հրատապ խնդիրները, էլ չեմ խոսում այն մարտահրավերների մասին, որոնք առաջ են քաշվում միջազգային ինտեգրման աճող գործընթացներում:
Գործող հանրային առողջության համակարգի արդիականացման և նոր պայմաններին ադապտացման փոխարեն, որը գործնականում իրեն կարդարացներ, ընտրվեց ձևավորման յուրօրինակ փորձարարական ուղի, որը տարբեր բարեփոխումների, օտար մոդելների և մոտեցումների անվան տակ իր մեջ ներառում է զուտ մեխանիկական փոխանցում՝ ռիսկի անկանխատեսելի գործոններով և ուղղված է միայն որոշ փուլային և մասնավոր խնդիրների լուծմանը: Այս ամենը նույնիսկ որևէ կերպ չօգնեց հանրային առողջության համակարգի հիմքերի և մեթոդաբանության ձևավորմանը, որը հանդիսանում է պետության ռազմավարական կարևորագույն խնդիրներից մեկը:
Արդյունքում ձևավորվել է մի իրավիճակ, որի պայմաններում հանրային առողջապահական չկայացած համակարգը չի ապահովում իր առջև դրված խնդիրների լուծումը և չի համապատասխանում զարգացման ժամանակակից միտումներին: Հանրային առողջապահական ոլորտում իրականացվող փոփոխություննների խնդիրը ոչ թե համակարգային բնույթի հայեցակարգային վերափոխումներ էին, այլ օպտիմալացումը, որն ուղղված էր, բժշկական հաստատությունների թվաքանակի և դրանց անձնակազմի կրճատման հաշվին, բյուջետային ֆինանսավորման ծավալների նվազեցմանը: Այս ամենը ավելի շուտ կրում էր դրսից թելադրվող որոշակի միջազգային կառույցների քաղաքական պատվերի իրականացման, քան թե ազգային առողջապահության հետաքրքրություններից բխող փոխակերպումների բնույթ: Առանց այնպիսի արմատական հարցի լուծման, ինչպիսին պետական և մասնավոր սեկտորների օրենսդրորեն ամրագրված մասնաբաժինն էր հանրային առողջապահական համակարգում, օպտիմալացման շրջանակներում սկսվեցին մասնավորեցման գործընթացները, որոնց արդյունքում բոլոր առաջատար, բարձր մասնագիտացված բժշկական հաստատությունները և ԳՀԻ-ները վաճառվեցին բառացիորեն կոպեկներով: Մասնավորեցման գործընթացում հայեցակարգային մոտեցման բացակայությունը' այն բարեփոխումների իմիտացիայով փոխարինելը և բարձր կոռուպցիոն ֆոնը ճակատագրական հանդիսացան դեռևս պահպանված հանրային առողջության պետական համակարգի վերջնական ոչնչացման համար:
Նույնիսկ վերջին տարիների (2007-2011թթ.), հանրապետության կայունացման և տնտեսական աճի շրջանում, արդյունքների վերլուծությունը վկայում է, որ առաջին անգամ ախտորոշված հիվանդությունների ընդհանուր քանակը (հաշվարկված 100 հազար մարդու համար) աճել է 21.3 %-ով, այդ թվում՝ նորագոյացությունները՝ 13.1 %, էնդոկրին համակարգի հիվանդությունները, սննդային, նյութափոխանակության և իմունային խանգարումները՝ 11.3 %, արյան և արյունաստեղծ օրգանների հիվանդությունները՝ 20.5 %, հոգեկան հիվանդությունները՝ 29.3 %, նյարդային համակարգի և զգայական օրգանների հիվանդությունները՝ 29.0 %, արյան շրջանառության համակարգի հիվանդությունները՝ 30.8 %, շնչառական ուղիների հիվանդությունները՝ 18.1 %, մարսողական համակարգի հիվանդությունները՝ 9.8 %, միզասեռական համակարգի հիվանդությունները՝ 32.3 %, մաշկի և ենթամաշկային հյուսվածքների հիվանդությունները՝ 34.4 %, ոսկրամկանային համակարգի և շարակցական հյուսվածքների հիվանդությունները՝ 45.2 %, համախտանիշերը և ոչ ճիշտ նշված վիճակները՝ 80.4 %, վնասվածքները և թունավորումները՝ 9.2 %, թմրամոլությունը՝ ավելի քան երկու անգամ:
Համաձայն Օնկոլոգիայի Ազգային կենտրոնի տվյալների քաղցկեղով հիվանդների թիվը Հայաստանում վերջին քսան տարիների ընթացքում կրկնակի աճել է: Մահացության ստանդարտացված ցուցանիշը հանրապետությունում 1.5-1.8 անգամ բարձր է զարգացած Եվրոպական երկրների և ԱՄՆ ցուցանիշների համեմատ, միևնույն ժամանակ, աճի տեմպը վերջին 10-12 տարիներին ամենաբարձրն է հետխորհրդային տարածաշրջանի բոլոր երկրների համեմատ:
Անկախ այն բանից, թե պաշտոնական վիճակագրական տվյալները որքանով են ճշգրտված, դրանց գնահատումը բնակչության համաճարակաբանական անվտանգության տեսանկյունից վկայում է այն մասին, որ 2007-2011թթ. ընթացքում վարակիչ և մակաբուծային հիվանդությունների ցուցանիշը 67.1-ից հասել է 85.9-ի: 2007թ. գրանցվել է սուր աղիքային վարակիչ հիվանդությունների 5407 դեպք, իսկ 2011թ՝ 7893 դեպք: Նույն ժամանակահատվածում գրիպով և շնչառական ուղիների սուր վարակներով դեպքերի քանակը 86.4 հազարից հասել է 113.4 հազարի՝ ձեռք բերելով սեզոնային համաճարակի բնույթ: Միաժամանակ նյութատեխնիկական բազայի անբավարար վիճակը, սարքավորումների ոչ արդիականությունը, ինչպես նաև ՀՀ ԱՆ Ա.Ալեքսանյանի անվան համաճարակաբանության, վիրուսաբանության և բժշկական մակաբուծաբանության ինստիտուտի բյուջետային ֆինանսավորման ծավալները բացառում են ժամանակակից ստանդարտներին համապատասխան համաճարակաբանական հետազոտությունների իրականացման հնարավորությունը:
Ըստ պաշտոնական վիճակագրական տվյալների հանրապետությունում երեխաների 1 %-ը հաշմանդամ է (8 հազար), չնայած, UNICEF-ի փորձագետների կարծիքով այդ թիվը նվազեցված է և հավանական է, որ Հայաստանում կան ավելի քան 12 հազար հաշմանդամ երեխա:
ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության հաշմանդամության վարչական ռեգիստրի բազայի տվյալներում 2012թ. հուլիսի 1-ի տվյալներով հաշմանդամների թիվը կազմում է 182.4 հազ. մարդ, որը նախորդ տարվա ցուցանիշը գերազանցում է 10 հազարով: Առաջին անգամ հաշմանդամ ճանաչված մարդկանց քանակը, հաշվարկված 1000 բնակչի վրա, աճել է 34.1-ից մինչև 50.6 (32.3 %-ով): Նշանակալի է, որ հաշմանդամների քանակական հավելաճը տեղի է ունեցել երրորդ կարգի հաշմանդամների հաշվին (76.7 հազար 67.5 հազարի դիմաց), ինչը կազմում է հաշմանդամների քանակի կեսը: Յուրաքանչյուր տարի 16 հազ. մարդ ճանաչվել է հաշմանդամ, իսկ նրանցից միայն 1.5 հազ. են վերականգնողական բուժում ստացել և դուրս եկել հաշմանդամության ցուցակից: Համաձայն առկա կանխատեսումների հանրապետությունում հաշմանդամների թիվը առաջիկա 12-13 տարիներին կկրկնապատկվի:
Առողջապահության համակարգի գործունեության ներկայացված վերջնական քանակական արդյունքները ցույց են տալիս հաշմանդամության աճ' հատկապես սոցիալական նշանակության հիվանդություների քրոնիզացման հաշվին, որի հիմնական պատճառներից է նաև գործնական առողջապահության ոլորտում այնպիսի կարևորագույն օղակի բացակայությունը ինչպիսն է էտապային վերականգնողական բուժման, բժշկա-սոցիալական ադապտացիայի և հիվանդների կյանքի որակի բարձրացման ժամանակակից համակարգը: Միաժամանակ, չունենալով մարդու օրգանիզմի վրա ռիսկի արտաքին գործոնների ազդեցության ուսումնասիրման և վերահսկման հատուկ ծառայություն, առողջապահության համակարգը չի կարող նվազեցնել կամ չեզոքացնել դրանց բացասական ազդեցությունները: Անհրաժեշտ է բարձրացնել բուժման որակը, բարելավել օրենսդրությունը և մշակել միասնական ռազմավարություն հաշմանդամների սոցիալական ռեաբիլիտացիայի և ինտեգրման, նորմատիվա-իրավական կարգավորման, բժշկա-սոցիալական փորձաքննության անցկացման ոլորտում, շտապ կարգավորել հաշմանդամներին առնչվող հարցերը կապված նրանց աշխատանքով ապահովման և մի շարք այլ չլուծված խնդիրների հետ, որոնք վերաբերվում են սոցիալական ապահովվածության, առողջապահության, կրթության, տրանսպորտի գործունեության ոլորտներին:
Բնակչության առողջապահության առանցքային խնդիրները մեծ չափով կախված են էկոլոգիական անվտանգության ապահովման հաջողությունից: Այս դեպքում մարդու օրգանիզմի վրա շրջակա միջավայրի վնասակար և պոտենցիալ վտանգավոր գործոնների ուսումնասիրման պատասխանատվությունը մասնագիտացված ծառայությունների և հետաքրքրված կառույցների շրջանում պետք է ամբողջությամբ դրված լինի առողջապահության նախարարության վրա, որն այս առումով պետք է հանդես գա նախաձեռնողի, կազմակերպչի և իրականացնողի դերում: Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգի և վերահսկողության միջոցով ԱՆ սանիտարա-հակահամաճարակային ծառայությունը պարտավոր է ամբողջությամբ տիրապետել իրավիճակին և համապատասխան միջոցներ ձեռնարկել բնակչության առողջության վրա էկոլոգիապես անբարենպաստ ռիսկային գործոնների ազդեցության սահմանափակման ուղղությամբ:
2004թ. ԵԱՀԿ «Բնապահպանության և անվտանգության ոլորտների վիճակին նվիրված ակնարկ, Հայաստան». զեկույցում նշված է, որ Ալավերդու պղնձի փակ հանքավայրերը և Քաջարանի ու Մեղրու մոլիբդենի հանքավայրերը շարունակում են մնալ աղտոտման աղբյուր, իսկ գործող ձեռնարկությունններում առկա բնապահպանական միջոցառումները խիստ անարդյունավետ են: Նշված է, որ չնայած լեռնահանքային և մետալուրգիական ձեռնարկություննների գործունեության ծավալները, օրինակ Ալավերդիում, բարձր չեն, սակայն Դեբեդ գետի աղտոտումը շարունակվում է: Անհրաժեշտ է խիստ պահանջել և հասնել նրան, որ ձեռնարկատերերը արագացված կարգով լուծեն շրջակա միջավայրի աղտոտման նվազեցման հարցը՝ մաքրման և վերամշակման ժամանակակից սարքավորումների ձեռք բերման և տեղադրման միջոցով: Այսօր բնակչության առողջության վրա անկանխատեսելի հետևանքներով է հղի “Հայ-ռուսական լեռնահանքային կազմակերպություն” փակ բաժնետիրական ընկերությանը Հայաստանի տարածքում, մասնավորապես Սյունիքում, ուրանի հանքերի երկրաբանական հետազոտության թույլտվության տրամադրումը: Երևան քաղաքի և դրա շրջակայքի բնակչության առողջության համար շարունակում է լուրջ վտանգ ներկայացնել ծայրահեղ անտեսված վիճակում գտնվող “Նուբարաշենի գերեզմանոցը”, որում թաղված են մոտ 600 տոննա քիմիական թափոններ և թունաքիմիկատներ, որոնցից 512 տ. առաջին և երկրորդ կարգի վտանգավորության աստիճանի են: 2011թ. ամերիկացի փորձագետների կողմից կազմվել է 163 երկրների ցուցակ ըստ էկոլոգիական վիճակի, որտեղ Հայաստանը գրավում է 76-րդ տեղը:
Ինչպես արդեն նշվեց, հանրապետության մի շարք կազմակերպությունների և գերատեսչությունների հիմնական խնդիրը բնակչության էկոլոգիական անվտանգության ապահովումն է, որը պետք է անընդհատ գտնվի ուշադրության կենտրոնում և հանդիսանա առողջապահության համապատասխան ծառայությունների մշտահսկման օբյեկտ: Մինչդեռ հանրային առողջության պահպանման ոլորտի նշված կարևոր բաժինը այսօր գործնականորեն զբաղեցված է խիստ քաղաքականացված հասարակական էկոլոգիական կազմակերպություններով, որոնք ստեղծված սոցիալական իրավիճակից ելնելով մշտապես, որպես փիար, բնակչության ուշադրությունը ուղղորդում են էկոլոգիական անվտանգության այս կամ այն մասնավոր հարցերի վրա' առանց որևէ կոնկրետ առաջարկություններ անելու բնակչության էկոլոգիական անվտանգության ապահովման ոլորտում հանրապետությունում կուտակված խնդիրների դրական լուծման ուղղությամբ: Ընդհանուր հիգիենայի և կանխարգելիչ հիվանդությունների ԳՀԻ-ի գործունեության գրեթե ամբողջական կազմալուծման և ՀՀ ԱՆ Թունաբանության ԳՀԻ-ի փաստացի վերացման արդյունքում տեղի ունեցավ նախկինում արդյունավետ գործող, հանրային առողջության պահպանումն ու բնակչության էկոլոգիական անվտանգությունն ապահովող սանիտարա-հիգիենիկ ծառայության վերջնական փլուզում: Ստեղծված իրավիճակում, հանրապետությունում կուտակված բազմաթիվ խնդիրները, որոնք վերաբերվում են հանրային առողջության պահպանման այնպիսի կարևոր ոլորտների ուսումնասիրմանը, մոնիտորինգին և գիտականորեն հիմնավորված նորմատիվային փաստաթղթերի մշակմանը, ինչպիսիք են շրջակա միջավայրի հիգիենան, մասնագիտական պաթոլոգիան, արդյունաբերական թունաբանությունը, քիմիկատների ինտենսիվ օգտագործումը գյուղատնտեսությունում, լավագույն դեպքում տեղային լուծում են ստանում ինքնակառավարման ադմինիստրատիվ բաժինների կամ ձեռնարկատերերի կողմից, որոնք չունեն մասնագիտական գիտելիքներ, միջոցներ, համապատասխան պատրաստվածություն և փորձ՝ տվյալ ոլորտում աշխատելու համար:
Այսպիսով, գնահատելով հանրապետությունում բնակչության առողջական վիճակը ընդհանուր առմամբ, պետք է նշել հիվանդությունների և մահացության ցուցանիշների աճ, հատկապես այնպիսի սոցիալապես կարևոր հիվանդություններինը, ինչպիսին են սիրտանոթային համակարգի պաթոլոգիաները և նորագոյացությունները, հոգեկան խանգարումների թվի աճը, մի շարք հիվանդությունների երիտասարդացումը, հիվանդությունների քրոնիզացման աճը, հիվանդների կյանքի որակի իջեցումը և բնակչության հաշմանդամության աճը: Ըստ առողջապահության բնագավառի ամերիկացի փորձագետներ Կ.Դեյվիսի և Ս.Շոենբաումի (“The common wealth Fund”, 2004թ.) գնահատականի “անցած տասնամյակի ընթացքում Հայաստանի առողջապահության ազատ մրցակցության քաղաքականությունը չհանգեցրեց բժշկական սպասարկման բարելավմանը, ծառայությունների սակագների նվազեցմանը և ցույց տվեց պետական կարգավորումից ամբողջովին ինքնավար բժշկության անցնելու կործանարար մոտեցումը”:
Դեռևս 2005թ. իմ կողմից «ՄԵԴԻՆՖՈՐՄ» ամսագրում տպագրված «Հայաստանի Հանրապետության առողջապահության համակարգի իրավիճակային վերլուծություն: Առողջապահությունը բուժելու համար նախ պետք է ախտորոշել» փորձագիտական ակնարկում ներկայացված են հանրապետության առողջապահության վիճակի գնահատականի և մանրակրկիտ վերլուծության արդյունքները, ներառյալ այնպիսի առանցքային խնդիրներ, ինչպիսիք են զարգացման ռազմավարության և ձևավորված լիարժեք օրենսդրական բազայի բացակայությունը, դրական հեռանկարային ուղղվածության տարրերից զուրկ դիրեկտիվ փաստաթղթերի կարգադրիչ-պարտադրող բնույթը, շուկայական պայմաններին չհարմարեցված առողջապահության ֆինանսավորումը, հայեցակարգային բազայի բացակայությունը և զուտ ինքնակամ անցկացվող բարեփոխումների բնույթը: Միաժամանակ վերլուծված են առողջապահական հաստատությունների լիցենզավորման դոգմատիկ և բյուրոկրատացված համակարգը, բժշկագիտության լճացման արմատական պատճառները, ներկայացված են բժշկական կրթության բնագավառում առկա լուրջ հիմնախնդիրները, առանձնացված է այնպիսի առաջնային խնդիր, ինչպիսին է առողջապահության սոցիալական «բեռը» և այլն:
Իրավիճակային վերլուծության տվյալների հիման վրա արվել է եզրակացություն, որ առողջապահական համակարգի արդիականացման անարդյունավետ փորձերի հիմնական պատճառը միասնական քաղաքականության բացակայությունն ու վերջին 20 տարիներին իրականացվող այսպես կոչված “բարեփոխումների” անհետևողականությունն է, ինչը այս ամենի հեղինակների և նրանց «գաղափարախոս» խորհրդատուների խմբի մասնագիտական ոչ կոմպետենտության հետևանքն է:
Ցանկանում եմ հատուկ ուշադրություն դարձնել այն փաստին, որ դեռևս 2007թ. իմ մասնակցությամբ կազմվել է պետական նշանակության «Հայաստանի Հանրապետության առողջապահության զարգացման գիտական հիմքերը /2007-2012/)» ծրագրային փաստաթուղթը, որում շարադրված են առողջապահական համակարգի զարգացման ռազմավարությունը և հայեցակարգային դրույթները: Չնայած բժշկական լայն հասարակության քննարկման արդյունքում ստացած բարձր գնահատականին և դրանից հետո քաղաքական վերնախավի և Հայաստանի ղեկավարության լիարժեք հավանությանը, այն այդպես էլ չիրականացվեց:

2. Առողջապահական համակարգի չկայացվածության հիմնական պատճառները

Հանրապետության բնակչության առողջական վիճակի այս պատկերը հետևանք է այն բանի, որ գործող համակարգից նպատակայինին հասնելու համար չեն ստեղծվել հանրային առողջապահական համակարգի բարեփոխումների և զարգացման միջին ու երկարաժամկետ ծրագրերի հայեցակարգեր, չեն որոշվել դրանց առաջնահերթությունները, կոնկրետ նպատակները, փուլերը, ծավալները, դրանց իրականացնողները և ժամանակացույցերը, չեն մշակվել նպատակին հասնելու իրական ուղիները, նախատեսվող ծրագրերի իրականացման ընթացքի և դրանց վերջնական արդյունքների քանակական գնահատականի համակարգման և վերահսկման մեխանիզմները: Հանրապետության առողջապահության համակարգի այսպես կոչված «օպտիմալացման» հերթական միջոցառումներում բացակայել են հստակ տարբերակումը այնպիսի ուղղությունների, ինչպիսիք են՝ ա) գործնական առողջապահության առօրյա, կադրային, ինչպես նաև առաջ եկող իրավիճակային խնդիրների և արտակարգ դրությունների արդյունավետ, օպերատիվ լուծումները, բ) հանրային առողջության համակարգի արդիականացմանը և զարգացմանը ուղղված առաջնահերթ ծրագրերի մշակում և իրականացումը, որը աստիճանաբար կբերեր միջազգային չափանիշներին և ստանդարտներին համապատասխանելիության, գ) առողջապահության համակարգում ռազմավարական տեսանկյունից կարևոր, մասնագիտական ծառայությունների ծավալումը և զարգացումը:
Հարկ է հատուկ ընդգծել, որ անցկացվող բարեփոխումային ծրագրերի չկայացվածության հիմնական պատճառներից է հանդիսանում այն կարևոր փաստը, որ մեթոդական բազան և կոնկրետ բովանդակությունը, հաստատում չեն ստացել առաջնակարգ մասնագետների կողմից, չեն դրվել հասարակական լայն քննարկման, այդ թվում բժիշկների շրջանում, և, վերջապես, չեն ենթարկվել անկախ փորձաքննության՝ մեծ փորձ ունեցող հայրենական և միջազգային իրազեկ կազմակերպությունների և փորձագետների կողմից: Հանրության առողջության ոլորտում քաղաքական բնույթ կրող ապակենտրոնացնող բարեփոխումները, որոնց արդյունավետությունը հենց սկզբից անկանխատեսելի էր և հետապնդում էր տեղական մարմինների գործառույթների ընդարձակման նպատակ, բերեց շատ թե քիչ գործող առողջապահության համակարգի ամբողջական կազմալուծման:
Ապակենտրոնացումը դարձավ առավել կործանարար առողջապահության առաջնային օղակի համար, քանի որ փաստացի ամբողջապես կազմալուծվեց գոյություն ունեցող ենթակայության հիերարխիկ համակարգը և ամբուլատոր-պոլիկլինիկական ծառայությունների փոխադարձ կապը, որի համակարգումը առողջապահության նախարարության հետ իրականացնում էին կենտրոնական շրջանային հիվանդանոցները (ԿՇՀ): Բժշկական ծառայությունների փոխանցումը տեղական ինքնակառավարման մարմիններին, այդ թվում նաև քաղաքային մակարդակով, ինչպես նաև ԿՇՀ-ների և բուժմիավորումների լուծարումը բերեցին բժշկական մի շարք փոքր, մասնատված հաստատությունների ձևավորման, որոնց ղեկավարությունը, չունենալով բավարար օրենսդրական հիմք, կադրային ներուժ, սարքավորումներով հագեցվածություն, անհրաժեշտ մասնագիտական մակարդակ, ֆինանսավորման հստակ աղբյուրներ և չտիրապետելով կազմակերպչական սկզբունքների և մեխանիզմների, առողջապահության առաջնային օղակում սկսեցին իրականացնել ինքնուրույն քաղաքականություն՝ իրենց հայեցողությամբ: Այսօր հանրապետության առողջապահության ամբուլատոր-պոլիկլինիկական ծառայությունը ընդհանուր առմամբ պատրաստ չէ ապահովել բնակչության պահանջները բավարարող ծառայությունների հասանելիությունը, որակը, օպերատիվությունն ու անընդհատությունը, արդյունավետությունն ու անհրաժեշտ ծավալը:
Որպես օրինակ առողջապահության առաջնային օղակի գործունեության կարևոր ուղղություն պետք է հանդիսանա պատանիների և մինչ զորակոչային տարիքի անձանց առողջական վիճակի մշտահսկումը, ինչը հնարավորություն կտա հստակ սահմանազատել առողջ կոնտինգենտը լուրջ մասնագիտական բժշկական օգնության կարիք ունեցող անձանցից: Սրա հիման վրա պետք է ստեղծվի վերջիններիս տվյալների բազա և մշակվի անհատական բժշկական էլեկտրոնային քարտ, ինչը հնարավորություն կտա արմատական կերպով շտկել ստեղծված իրավիճակը, երբ գրեթե բոլոր զորակոչիկները (տարեկան մոտ 20000 մարդ), առանց դրա լուրջ անհրաժեշտության ստիպված են անցնել հանրապետական հանձնաժողովով և ուղեգրվել տարբեր մասնագիտացված բժշկական հաստատություններ' թանկ արժեցող և չհիմնավորված բուժզննման: Առողջական վիճակի մշտահսկման համակարգի անկատարությունը և զորակոչիկի միասնական բժշկական քարտի բացակայությունը, որը կպարունակեր նաև իմունիզացիայի տվյալները և ժամկետները, նույնպես հանդիսանում են տարբեր պատվաստանյութերի հարկադրված միաժամանակյա իմունիզացիայի անցկացման պատճառ, ինչի անմիջական հետևանքներից են, արդեն իսկ դիտված, նորակոչիկների թոքաբորբերը, իսկ հետագա հետևանքները դեռևս գնահատված չեն:
Հանրապետության առողջապահության նախարարի մակարդակով նախաձեռնված ընտանեկան բժշկության ինստիտուտը, որը սկսել է ձևավորվել դեռևս 90-ական թվականներին Համաշխարհային բանկի և միջազգային այլ դոնոր կազմակերպությունների աջակցությամբ, այդպես էլ չկայացավ, քանի որ հենց սկզբից դրա ստեղծման գաղափարը կրում էր ավելի շատ պոպուլիստական բնույթ («տուրք նորաձևությանը»)՝ առանց գոյություն ունեցող իրականությունը հաշվի առնելու և «ընտանեկան բժիշկ» հասկացության էության վերլուծության, ինչպես նաև քաղաքային և գյուղական առողջապահության ոլորտում ընտանեկան բժշկության ներդրման տարբերակված մոտեցման: Ժամանակակից պատկերացմամբ ընտանեկան բժիշկը գործնական առողջապահության առաջնային օղակի աշխատակից է, ինտերնիստ, ով տիրապետում է գիտելիքների որոշ համալիրի, մի շարք հարակից ուղղություններում ունակությունների և հմտությունների: Ընտանեկան բժիշկը անհատական պատասխանատվություն է կրում բնակչությանը ցուցաբերած բժշկական օգնության որակի, ախտորոշման, իսկ անհրաժեշտության դեպքում հիվանդներին մասնագիտացված բժշկական հաստատություններ ուղղորդելու համար: Նրա պարտականությունների մեջ են մտնում գործիքային և լաբորատոր ախտորոշիչ հետազոտությունների նվազագույն ծավալի իրականացումը, ինչը պահանջում է համապատասխան պայմանների առկայություն, բժշկական սարքավորումներով և միջոցներով հագեցվածություն:
Մինչդեռ, մեզ մոտ քաղաքային պայմաններում ընտանեկան բժիշկները ընդհանուր առմամբ գործնականորեն փորձում են կատարել ամբուլատոր-պոլիկլինիկական օղակի գործառույթները, որի համեմատ նրանց հնարավորությունները խիստ ցածր են, ապահովված չեն նվազագույն սարքավորումներով և պայմաններով: Մինչ այժմ էլ լուծված չեն օրենսդրական և իրավական բնույթի մի շարք հարցեր, պահանջներ, որոնք վերաբերվում են լիցենզավորմանը, նրանց գործունեության մասնագիտական վերահսկմանը, չի գործում գիտելիքների օբյեկտիվ գնահատման մեխանիզմ, ինչպես նաև հստակ սահմանված չեն ընտանեկան բժիշկների աշխատանքի ֆինանսավորման և նյութական շահագրգռվածության աղբյուրները և ձևերը: Այսինքն, ինչպես տեսնում ենք, ամբուլատոր-պոլիկլինիկական օղակի հետ համեմատ տեղի է ունեցել որակի հետընթաց: Նշված փաստարկները վկայում են այն մասին, որ առկա խնդիրների համապատասխան վերամշակումից հետո, տեղական պայմաններին հարմարեցված ընտանեկան բժշկության մոդելը որոշակի վերապահումներով անհրաժեշտության դեպքում կարող է ներդրվել և գործել առայժմ գյուղական համայնքներում:
Սանիտարա-համաճարակային և պոլիկլինիկական ծառայությունների առաջնահերթ կարևորության խնդիր պետք է հանդիսանա բժշկա-համաճարակային տվյալների համակարգումը և ընդհանրացումը, առողջության պահպանմանն ու ամրապնդմանը և առողջ ապրելակերպի ձևավորմանն ուղղված բնակչության կրթման նպատակային ծրագրերի մշակումն ու իրականացումը, ռիսկի գործոնների բացահայտումը, հատկապես բնակչության վաղաժամ մահացություն և հաշմանդամություն առաջացնող ինֆեկցիոն և սոցիալապես նշանակալի հիվանդությունների, դրանց վաղ ախտորոշումն ու բուժումը: Հարկավոր է առանձնակի ընդգծել, որ ըստ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) բնորոշման, հանրային առողջությունն ու հիվանդությունների կանխարգելումը դիտվում են որպես երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացմանն ուղղված ներդրումներ: Չնայած ԱՀԿ-ի առաջարկություններին, որոնք մատնանշում են, որ առողջ ապրելակերպի և հիվանդությունների կանխարգելմանն ուղղված նշված հիմնախնդիրների կատարումը պահանջում է միջոլորտային և բազմամակարդակ փոխազդեցություն և պետական մոտեցում, հանրային առողջության համակարգը ներկայումս չի գործում, չնայած այն ճանաչվել է որպես պետական քաղաքականության գերակա ուղղություն:
Մասնավորապես, մշակված չէ նշված բազմաբնույթ բժշկա-սոցիալական հիմնախնդրի լուծման միասնական հայեցակարգ և ինտեգրված մոտեցում, որը ոչ միայն հանրապետության առողջապահական համակարգի, այլ նաև այլ գերատեսչությունների, ինքնակառավարման մարմինների և ամբողջ հասարակության խնդիրն է: Հանրության առողջության պահպանման համակարգում անհրաժեշտ է հստակ առանձնացնել բնակչության կրթման երկու հիմնական ուղղություններ՝ հասարակության շրջանում առողջ ապրելակերպին ուղղված և քրոնիկական հիվանդների, հաշմանդամների ու նրանց ընտանիքի անդամների ուսուցում, որն ուղղված կլինի տվյալ խմբի մարդկանց կյանքի որակի բարձրացմանն ու ամենօրյա գործունեության համար անհրաժեշտ պայմանների ապահովմանը:
Այս ոլորտում ԱՀԿ առաջարկած միասնական մոտեցման առանցքային դրույթներն են հանդիսանում առողջության ամրապնդմանն ու հիվանդությունների կանխարգելմանը ուղղված ծրագրերի մշակումը և իրականացումը ազգաբնակչության մակարդակով, բարձր ռիսկայնություն ունեցող խմբերի և անձանց հետ ակտիվ նպատակային կանխարգելիչ աշխատանքների իրականացում, բնակչությանը առավելագույն լուսաբանում արդյունավետ բուժ-կանխարգելիչ միջոցառումների միջոցով և վերջապես առողջության ամրապնդման, հիվանդությունների կանխարգելման և բժշկական օգնություն ստանալու համընդհանուր հասանելիություն: Մեծածավալ պոպուլյացիոն և կլինիկա-համաճարակաբանական հետազոտությունների արդյունքները վկայում են այն մասին, որ եվրոպական երկրներում ընդհանուր հիվանդությունների բեռի գրեթե 60 %-ը բաժին է ընկնում 7 առաջնային ռիսկի գործոններին: Դրանք են՝ բարձր զարկերակային ճնշումը, ծխելը, ոգելից խմիչքի չարաշահումը, արյան մեջ խոլեստերինի բարձր պարունակությունը, մարմնի ավելորդ քաշը, մրգերի ու բանջարեղենի ոչ բավարար օգտագործումը և քիչ շարժուն կենսակերպը: Հաստատված է, որ ամենացածր սոցիալ-տնտեսական մակարդակի խմբի ներկայացուցիչները կրկնակի խոցելի են ծանր հիվանդությունների և վաղաժամ մահվան առաջացման դեպքերում, քան ավելի բարձր սոցիալ-տնտեսական խմբի անդամները:
Ներկայացված խնդիրները, որոնք ընդհանուր են բոլոր երկրների համար, հատկապես դրանց բժշկա-սոցիալական տեսանկյունից, հանդիսանալով չափազանց արդիական նաև մեր երկրի համար, պահանջում են իրենց լուծումները' մի շարք սկզբունքային պայմաններ հաշվի առնելով, որոնցից ամենակարևորներն են. պետական մոտեցումը, բուժաշխատողների բարձր մասնագիտական ունակությունները, կուսակցականացված չլինելը, հրապարակայնությունը, բնակչության հետ տեղեկատվական կապը և հանրային առողջության արդի խնդիրների լուծման համար հասարակության լայն զանգվածի ներգրավվածությունը: Ռիսկի գործոններով որոշվող ամենատարածված հիվանդությունների հիմնախնդրի վիճակը դիտարկելիս հարկավոր է հատուկ ընդգծել, որ բնակչության, հատկապես դպրոցական տարիքի երեխաների և երիտասարդության շրջանում չի տարվում առողջ ապրելակերպի, ծխելու, այդ թվում նաև պասիվ ծխելու դեմ զանգվածային և հետևողական պայքար և կրելով զուտ ձևական-բացատրական բնույթ, չի տալիս իրական շոշափելի արդյունքներ, մինչդեռ եվրոպական երկրների մեծամասնությունում և Ռուսաստանում ծխելու դեմ պայքարը արդեն կրում է օրենսդրական բնույթ:
Մի շարք այլ սուբյեկտիվ և օբյեկտիվ գործոնների հետ միասին հանրապետությունում հանրային առողջության վիճակի վրա բացասաբար ազդող պատճառներից են հանդիսանում առողջ ապրելակերպ վարելու բնակչության ցածր շարժառիթը, բնակչության շրջանում ռիսկային գործոնների բարձր տարածվածությունը, բնակչության՝ ոչ ժամանակին բժշկական օգնության դիմելը և առողջապահական համակարգի առաջնային օղակների գործունեության կանխարգելիչ ուղղվածության բացակայությունը: Ընդհանուր առմամբ, հստակ բազային անհրաժեշտ դրույթների իմացության բացակայությունը և առողջապահության առաջնային օղակի գործունեության ցածր արդյունավետությունը' սեփական առողջական վիճակի մասին բնակչության ցածր տեղեկացվածության և անհետևողականության հետ միասին հանդիսանում են այն հիմնական պատճառները, որոնք բարձրացնում են առողջապահական համակարգի կլինիկական օղակի ծանրաբեռնվածությունը: Պետք է հաշվի առնել, որ արդի պայմաններում «առողջապահական համակարգ» հասկացությունը գնալով ավելի է հեռանում «հիվանդների ախտորոշում և բուժում» հասկացության շրջանակից:
Հասարակության առողջապահության ոլորտում չլուծված է մնում երիտասարդության սպորտով զբաղվելու ձգտման խթանումը, զանգվածային սպորտի զարգացումը, սպորտ-դպրոցների վերաբացումը, սպորտային ենթակառուցվածքների ստեղծումը, առկա սպորտային բազաների արդիականացումը և, ընդհանուր առմամբ, դպրոցներում, միջնակարգ և բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում ֆիզիկական դաստիարակության և սպորտի արդյունավետության բարձրացումը: Խնդիրը առավել արդի է ցածր շարժունակության կենսակերպ վարող քաղաքային բնակչության առողջության համար, ինչը կապված է մեքենայացման արագ աճող մակարդակի, կենցաղային և մասնագիտական առօրյա պայմաններում ֆիզիկական ակտիվության հնարավորությունների նվազեցման հետ:
Հանրապետության ժամանակակից մասնագիտացված խոշորագույն բժշկական հաստատությունների և գիտապրակտիկ բժշկական կենտրոնների մասնավորեցումը, մարզային օղակների միտումնավոր, այլ բուժօբյեկտների տկարացման հաշվին հզորացումը և հանրապետության առողջապահական համակարգի դոմինանտ-գերիշխող կլաստերը մարզային և տեղական ինքնակառավարման մարմիններին միաժամանակյա փոխանցումը' առանց օրենսդրական ակտերով կամ նորմատիվային փաստաթղթերով դրանց պատասխանատվությունների և լիազորությունների ամրագրման, հատկապես բժշկության ոլորտում խիստ մասնագիտական հիմնահարցերի լուծման, կադրային խնդիրների, ինչպես նաև ֆինանսավորման աղբյուրների և ծավալների հարցերում բերեցին առողջապահության միասնական համակարգի վերջնական մասնատման և, փաստորեն, միասնական առողջապահական համակարգի փլուզմանը: Հանրապետության առողջապահության հենասյուն հանդիսացող առավել խոշոր առաջատար բժշկական հաստատությունների առանց ընտրության սեփականաշնորհման արդյունքում պետական ոլորտում առաջացավ մասնագիտացված և բարձր տեխնոլոգիական բժշկական գիտապրակտիկ կենտրոնների, ինչպես նաև բարձր որակավորմամբ մասնագետների դեֆիցիտ, իսկ ՀՀ առողջապահության նախարարության ենթակայության տակ մնացին միայն սահմանափակ քանակությամբ բժշկական նշանակության հաստատություններ, որոնք նյութատեխնիկական բազայի, ենթակառուցվածքների և հագեցվածության արդիականությամբ, ինչպես նաև աշխատակազմի տվյալներով չեն կարող բավարարել ազգաբնակչության առողջապահական ոլորտի նկատմամբ աճող պահանջները:
Նման սեփականաշնորհման քայքայիչ հետևանքները, որոնք բացասաբար են ազդում հիվանդների բուժման վերջնական արդյունավետության վրա, առողջապահական համակարգում բժշկական վերականգնողական փուլի փաստացի վերացումն է, որը հանդիսանում է բուժական գործընթացի անբաժանելի մասը՝ ուղղված հիվանդների խանգարված ֆունկցիաների վերականգնմանը, հոգեբանա-սոցիալական, աշխատանքին հարմարվողականությանը և կյանքի որակի բարձրացմանը: Սա հատկապես վերաբերվում է այն հիվանդների վաղ վերականգնմանը, որոնք տարել են ինսուլտ, սրտամկանի ինֆարկտ, վիրաբուժական միջամտություններ, այդ թվում նաև վնասվածքներ, այսինքն՝ հիվանդների հսկայական զանգվածի, որոնք այսօր գործնականում անցնում են ոչ լիարժեք բուժում տնային պայմաններում, ինչը բերում է անվերադարձ պաթոլոգիական փոփոխությունների առաջացման բարձր ռիսկայնության, հիվանդությունների քրոնիզացման և աշխատունակ տարիքի բնակչության վաղաժամ հաշմանդամության: Ստեղծված իրավիճակից դուրս գալու առաջին քայլը կարող է հանդիսանալ «Կուրորտաբանության և ֆիզիկական բժշկության ԳՀԻ»-ի առկա բազային հնարավորությունների և կադրային ներուժի առավելագույն օգտագործումը, գոնե այս փուլում զգալիորեն ապահովելով վերականգնողական բժշկության նկատմամբ հանրապետության բնակչության աճող պահանջարկը:
ԱՆ համակարգում մասնագիտացված բժշկական հաստատությունների կտրուկ նվազման պատճառով, ժամանակի պահանջ է հանդիսանում տարբեր գերատեսչությունների (ՊՆ, ուժային կառույցների, ԱԻՆ, քաղ. ավիացիա) բժշկական հաստատությունների գործունեության ինտեգրման խնդիրը միասնական մասնագիտացված բաժինների/կենտրոնների ստեղծման ձևով, որոնք ուղղված կլինեն խաղաղ և պատերազմական պայմաններում, ինչպես նաև արտակարգ իրավիճակներում և բնական աղետների ժամանակ (վնասվածքներ, այրվածքներ և այլն) գործնականում առավել շատ հանդիպող պաթոլոգիաների բուժմանը:
Չնայած ստեղծված իրավիճակը պահանջում է լուծում պետական մակարդակով, հանրապետության վերնախավը և բնակչության ունևոր հատվածը ստեղծված իրավիճակից ելք են գտել այնքանով, որ նախընտրում են անցնել թանկարժեք կանխարգելիչ հետազոտություններ, բուժում և բժշկական ռեաբիլիտացիա եվրոպական առաջատար բժշկական կենտրոններում: Մասնավորապես ըստ առկա տեղեկությունների միայն 2012թ. ՀՀ քաղաքացիների բուժումը Գերմանիայում կազմել է 18. մլն.եվրո գումար, իսկ Ֆրայբուրգում արդեն հաստատվել է գերմանա-հայկական միջնորդ բժշկական կազմակերպություն՝ «Գերմ-Արմ», որը հանրապետությունում ակտիվ քարոզում է իր բժշկական ծառայությունները: ԶԼՄ-ներին տրված հարցազրույցում մեր հայրենակից, Ռուսաստանի առաջատար նյարդավիրաբույժներից մեկը'պրոֆեսոր Վիլյամ Խաչատրյանը, վերլուծելով Հայաստանի առողջապահության վիճակը, առաջարկում է ստեղծված իրավիճակից հետևյալ ելքը. «Անհրաժեշտ է կառավարության և ազգային ժողովի անդամներին արգելել բուժվել արտերկրում», ինչը չի պահանջում այլ մեկնաբանություններ:
Խիստ կարևոր է բնակչության սննդային անվտանգության ապահովման խնդիրը, հանրապետությունում արտադրվող և ներմուծվող սննդամթերքի որակը և պիտանելիությունը, ինչպես նաև դրանց համապատասխանությունը ժամանակակից պահանջներին և միջազգային նորմերին: Գյուղատնտեսական մթերքների աճող քիմիականացումը, որը պեստիցիդների ներմուծման ապակենտրոնացման և դրանց զանգվածային չվերահսկվող օգտագործման արդյունքն է, ինչպես նաև հաճախ ներմուծվող անհայտ ծագման սերմերի ֆոնդի որակի հետ կապված վտանգավոր հետևանքները պարենային ապահովման անվտանգության խնդիրը բերում է ազգային անվտանգության մակարդակի: Այս առումով անհրաժեշտ է հատուկ ուշադրություն դարձնել հարևան տարածաշրջաններից ներմուծվող մեծ ծավալի ապրանքների որակի և անվտանգության համապատասխանելիությանը տրված սերտիֆիկատներին: Խոսքը անորակ, կեղծ և գենետիկորեն մոդիֆիկացված սննդամթերքների, դրանցում առողջության համար վնասակար գունանյութերի, կայունացուցիչների, կոնսերվանտների և այլնի վաղ հայտնաբերման մասին է:
Ուշադրության է արժանի այն փաստը, որ գլոբալիզացիայի հետևանքներից մեկն այն է, որ ցածր և միջին եկամուտ ունեցող երկրների բնակչությունը ձգտում է այնպիսի սննդակարգի ընտրության, որն ունի բարձր կալորիականություն, հագեցած ճարպերի, աղերի և շաքարի բարձր պարունակություն, ինչը բերում է ճարպակալման, որը համաշխարհային մասշտաբով աստիճանաբար ձեռք է բերում համաճարակային բնույթ: Ըստ ԱՀԿ կանխատեսման 2015թ. մոտ 2.3 միլիարդ հասուն մարդ կունենա ավելորդ քաշ և ավելի քան 700 միլիոնը կտառապի ճարպակալումից, որը սրտի իշեմիկ հիվանդության, ուղեղի ինսուլտի և շաքարային դիաբետի առաջացման գլխավոր ռիսկային գործոններից է, ինչը բնակչության ռացիոնալ և հավասարակշռված սնուցումը դարձնում է գերակա նաև հանրապետության առողջապահական համակարգի համար:
Վերջին ժամանակներս հասարակության ուշադրության կենտրոնում է հայտնվել տարբեր երկրներից ներմուծվող և մասնակիորեն հանրապետությունում արտադրվող դեղամիջոցների գնագոյացման, որակի և անվտանգության բավական ցավոտ հարցը, ինչը դեղատնային ցանցերում իրացվող հանրապետությունում չգրանցված և կեղծ դեղորամիջոցների հաճախակի դարձած դեպքերի բացահայտումների արդյունքն է:
Հաշվի առնելով համաշխարհային դեղագործական արդյունաբերության և դրա ստվերային կողմերի ժամանակակից միտումները, միջազգային շուկայում կեղծ դեղերի առատությունը, որոնք ոչ միայն զուրկ են բուժման արդյունավետությունից, այլև կարող են վտանգ ներկայացնել մարդու առողջության համար, շուկա դուրս բերվող դեղագործական արտադրանքի ծավալների և անվանումների թվաքանակի աճը' որակի վերահսկման մեթոդների կատարելագործումը և խստացումը պետք է դիտարկվի որպես հանրային առողջության պահպանման և բնակչության դեղորայքային անվտանգության կարևորագույն ուղղություն: Սա հավասարապես վերաբերվում է նաև հանրապետության դեղագործական շուկա ներմուծվող հատկապես փոքր տարիքի երեխաների և տարեցների մասսայական իմունիզացիայի համար նախատեսված դեղամիջոցների, պատվաստանյութերի որակին և պահպանման ժամկետներին, մանկական սննդին, բազմաթիվ պրոբիոտիկներին, կենսական ակտիվ հավելուկներին (БАД), ախտորոշիչ հետազոտություններում օգտագործվող պրեպարատներին և այլն:

3. Առողջապահության համակարգի բարեփոխումների գաղափարախոսությունը և առաջնահերթությունները

Հանրային առողջության ոլորտի գործունեության արդյունավետության ապահովման հիմնական ծանրությունը և պատասխանատվությունը ընկած է հանրապետության առողջապահության համակարգի վրա, որը, ինչպես վկայում են իրավիճակային վերլուծության արդյունքները, գործում է անարդյունավետ և արմատական բարեփոխումների կարիք ունի: Հարկավոր է սկսել առողջապահության համակարգի բարեփոխումների և զարգացման մեթոդապես հիմնավորված և ստույգ ճշգրտված հայեցակարգի մշակմամբ և իրականացմամբ, որը հաշվարկված կլինի առաջիկա 15-20 տարիների համար: Հայեցակարգի գաղափարախոսությունը պետք է մշակվի հաշվի առնելով ազգային առանձնահատկությունները և հետաքրքրությունները, հիմնվելով պոպուլյացիոն, մոնիտորինգային, բժշկա-սոցիալական, բժշկա-էկոլոգիական և կլինիկա-համաճարակաբանական հետազոտությունների վրա, որոնք կիրականացվեն տեղական պայմաններին հարմարեցված ժամանակակից մեթոդներով՝ հաշվի առնելով այլ երկրների փորձը, ԱՀԿ-ի և այլ միջազգային կազմակերպությունների առաջարկները: Օրենքների, ենթաօրենսդրական ակտերի, որոշումների, միջազգային պայմանագրերի, համաձայանագրերի և այլնի հետագա անհրաժեշտ գույքագրումը և փոփոխությունները պետք է նպաստի հայեցակարգի հիմնադրույթների իրականացմանը:
Որակական բարեփոխումների նախնական փուլում պետք է կազմվի գործողությունների պլան, որն ուղղված կլինի առողջապահության գործող համակարգի արդյունավետության բարձրացմանը և դրա դուրս բերմանը լճացված վիճակից: Այս գործընթացի շարժուն զարգացումը կօգնի ձևավորել համապատասխան բազա և պայմաններ, որը կնպաստի հանրային առողջության համակարգի անցմանը առողջապահության կառուցվածքա-կազմակերպական և գործունեության ժամանակակից հայեցակարգային մոդուլի, ինչը կարող է հասանելի լինել հետևյալ խնդիրների արդյունավետ լուծման դեպքում.
1. հանրային առողջության գործող համակարգի արդյունավետության ապահովում,
2. ժամանակակից մոդելների վրա հիմնված բարեփոխումների հայեցակարգի, մեթոդաբանության և ռազմավարության ընտրություն, որոնք կապահովեն համաշխարհային միտումներին համապատասխան առողջապահության համակարգի ձևավորմանը,
3. առողջապահական արդի խնդիրների լուծման համար առողջապահության բազավորում հիմնարար բժշկագիտության, և, հատկապես, դրա առաջընթաց կիրառական ուղղությունների ձեռքբերումների վրա:
Այսօր տնտեսապես զարգացած առաջատար երկրների հանրային առողջության ազգային համակարգի զարգացման հիմնական ռազմավարությունը կանխարգելիչ, կանխատեսող և անհատականացված բժշկությունն է, որի զարգացման մեջ բեկումնային դեր է խաղում բժշկա-կենսաբանական գիտության և գործնական բժշկության ներուժի ինտեգրումը: Առողջապահական համակարգի՝ որակապես նոր մակարդակի անցման համար անհրաժեշտ է նախապատրաստական շրջան (3-5 տարի)՝ կազմակերպչական հարցերի լուծման և ազգաբնակչության առողջության մասսայական սկրինինգի ու մշտահսկման, առաջնային հաճախումների ու հիվանդացության տվյալների վերլուծության, հիվանդությունների ռիսկի գործոնների հայտնաբերմանն ուղղված պոպուլյացիոն հետազոտությունների իրականացման, բնական և միգրացիոն ժողովրդագրական փոփոխությունների դինամիկայի ուսումնասիրման հետ կապված հետագա միջոցառումների անցկացման համար: Այս ամենի հիման վրա ձևավորված հանրապետության բնակչության առողջական վիճակի իրական տվյալների բազան թույլ կտա հստակ տեղեկություն ստանալ այն մասին, թե առողջական վիճակից ելնելով ինչ խմբեր են ձևավորվել և հիվանդներին որտեղ և ինչպես բուժել, ինչը հետագայում կծառայի նմանատիպ այնպիսի խնդիրների լուծման օբյեկտիվ ուղենիշ, ինչպիսիք են առկա ենթակառուցվածքների արդիականացումը, նոր սերնդի բժշկական կենտրոնների ստեղծումը, մասնագիտացված ծառայությունների ձևավորումը և այլն:
Մոդելավորման և կազմակերպչական հստակեցումներից հետո, ժամանակակից համաշխարհային միտումներին համապատասխան առողջապահական համակարգի արդիականացման և զարգացման խնդիրներից մեկը բժշկական պրակտիկայում առաջադեմ տեխնոլոգիաների ներդրումն է, որոնք հիմնված են հիմնարար գիտությունների նորագույն ձեռքբերումների վրա և, ընդհանուր առմամբ, դրանք սկսած առաջնային օղակի դիագնոստիկ և բուժական հնարավորություններից մինչև գիտատար առողջապահության ստեղծումն է: Դրանք մոլեկուլյար-գենետիկ մակարդակի վրա անցկացվող հետազոտություններ են, որոնք լայնորեն օգտագործում են ցողունային բջիջների և այլ նորարական բժշկական տեխնոլոգիաների պոտենցիալ հնարավորություները մի ամբողջ շարք հիվանդությունների ախտորոշման, կանխարգելման և բուժման, անհատական պոտենցիալ ռիսկի գնահատման և հիվանդությունների նախակլինիկական ախտորոշման համար:
Այս ուղղությամբ դինամիկ առաջընթացը ենթադրում է, որ յուրաքանչյուր մակարդակի ձեռբերումները պետք է հիմք հանդիսանան հաջորդի համար: Առողջապահության համակարգի հարմարեցված ժամանակակից մոդելին աստիճանական անցման իրականացման որոշիչ պայմանը համապատասխան փուլային ծրագրերի ղեկավարների և կատարողների բարձր կարողություններն ու իրավասություններն են և պետական այս կարևոր խնդրի լուծման մեջ ինքնակամ մոտեցումների բացառումը: Գոյություն ունեցող պատրաստի մշակումները, ժամանակակից տեխնոլոգիաները և անհրաժեշտ սարքավորումները (ոչ վերջին սերնդի) սկզբնական շրջանում կարելի է ստանալ՝ տարբեր միջպետական համագործակցությունների շրջանակում, ինչպես նաև հումանիտար օգնության և գրանտային ծրագրերի միջոցով: Անհրաժեշտ պայման է հանդիսանում մասնավոր կապիտալի համար բժշկության գրավչության բարձրացումը, որի մասնաբաժինը առողջապահական համակարգի, բժշկագիտության և կրթության ֆինանսավորման ոլորտում շարունակում է մնալ շատ ցածր: Անհրաժեշտ է հստակություն այդ հարցում, և դա անհերքելի է, որ բժշկական հաստատությունների շինությունները և սարքավորումներով հագեցվածությունը, անկասկած կարևոր են, բայց առողջապահության համակարգի արդյունավետ կազմակերպման եւ հաջող զարգացման խնդիրների լուծման ոչ հիմնական բաղադրիչն են՝ հատկապես նրա առաջնային օղակը, ներառյալ ամբուլատոր-պոլիկլինիկական ծառայությունը և ընտանեական բժշկության հատվածը: Մասնավորապես, ժամանակակից իրականությունը թելադրում է բուն աշխատանքում արմատական փոփոխության անհրաժեշտությունը և ընդհանուր առմամբ տեղամասային բժշկի գործունեության ուղղություններն ու պարտականությունների չափանիշները՝ հաշվի առնելով հանրային առողջության պահպանման ժամանակակից պահանջները: Դա վերաբերվում է սկրինինգի անցկացման անհրաժեշտությանը, նպատակ ունենալով բացահայտել պրեմորբիդ վիճակները և սոցիալապես նշանակալի հիվանդությունները, ինչպես նաև տարբեր նոզոլոգիաներով հիվանդների խմբերի մատնանշումը և մոնիտորինգը: Դա հնարավոր է հաջող իրականացնել միայն գործնական առողջապահության առաջնային օղակի ծառայությունների բժիշկների պատրաստման և նպատակաուղղված մասնագիտացման համակարգի արմատական վերափոխման պայմանում, այն համապատասխանեցնելով գոյություն ունեցող միջազգային չափանիշներին ու տարածաշրջանային առանձնահատկություններին:
Առաջնային բուժօգնության օղակի ժամանակակից մոդելներին անցման խնդրի անհրաժեշտությունը հանդիսանում է միասնական առողջապահական համակարգի փաստացի փլուզման այսբերգի լոկ գագաթը, որը տեղի ունեցավ ժամանակակից խոշորագույն մասնագիտացված բուժ հաստատությունների և գիտա-գործնական բժշկական կենտրոնների անխնա սեփականաշնորհման արդյունքում և որոնց միակ մոտիվացիան այսօր հանդիսանում է ոչ թե պետական խնդիրը այլ բիզնեսը: Առողջապահական համակարգի փլուզման այս ստեղծված իրավիճակում, ռազմավարական նշանակության խնդիր պետք է համարել հանրային առողջության մեթոդաբանական և կառուցվածքային նոր պետական համակարգի ստեղծումը, բժշկական հաստատությունների հետ բժշկական նպատակներով ինտեգրումով, անկախ նրանց սեփականության ձևից և գերատեսչական պատկանելությունից (ուժային, արտակարգ իրավիճակներ, քաղաքացիական ավիացիա և այլն), երկակի նշանակության բարձր տեխնոլոգիական պրոֆիլային մասնագիտացված խոշոր բժշկական կենտրոնների ստեղծման ճանապարհով, որոնք առկա միջազգային փորձի օրինակին հետևելով, ի վիճակի կլինեն խնդիրները լուծել ինչպես խաղաղ, այնպես էլ արտակարգ և ընդհանուր զորահավաքային իրավիճակներում:
Հաշվի առնելով, որ ներկայումս հանրային առողջության ոլորտում միջազգային ինտեգրման գործընթացները չունեն միասնական կոորդինացնող կառույց և զարգացման ռազմավարություն, և, ընդհանուր առմամբ, ուղղված են առօրյա, զուտ մասնավոր, ոչ կոնցեպտուալ ընթացիկ խնդիրների լուծմանը, հարկ ենք համարում ընդգծել որ պետության առողջապահության համակարգի միջազգային ինտեգրման քաղաքականության վեկտորը պետք է ուղղվի տեղական պայմանների համար առավել ընդունելի հանրային առողջության ժամանակակից հայեցակարգային մոդելի ընտրությանը, տեղայնացմանը, հարմարեցմանը և ներդրմանը:
Առողջապահության համակարգի զարգացումը սահմանափակող որոշիչ գործոն է հանդիսանում նաև ժամանակակից տեղեկատվական տեխնոլոգիաների (ՏՏ) սակավ օգտագործումը: Այսօր հանրապետության բժշկական հաստատությունների ապահովվածության մակարդակը ժամանակակից տեղեկատվական տեխնոլոգիաներով շատ ցածր է, իսկ դրանց օգտագործման ոլորտը ծայրահեղ սահմանափակ, ինչը բացասաբար է ազդում առողջապահության համակարգի գործունեության արդյունավետության վրա՝ սահմանափակելով դրա օպերատիվ կառավարումը և, ընդհանուր առմամբ, դանդաղեցնելով առողջապահության ոլորտի արդիականացումն ու զարգացումը: Մինչդեռ տնտեսապես զարգացած երկրներում առողջապահության գործունեության արդյունավետության գնահատման առաջատար չափանիշներից մեկը “էլեկտրոնային առողջապահության” ներդնումն է, որը կապահովի ազգաբնակչության բժշկական սպասարկումը ցանկացած ժամի և ցանկացած վայրում: Հարկավոր է ընդարձակել ժամանակակակից ՏՏ օգտագործման կիրառական դաշտերը առողջապահության կանխարգելիչ ոլորտում և ավանդական գործունեության մի շարք ոլորտներում ինֆորմացիոն ծրագրերով ապահովվածությամբ ընտրված ուղղվածության հետ միասին շեշտը պետք է դնել այնպիսի տեղեկատվական ցանցի ստեղծման վրա, որը կապահովի բնակչության լայն խավերի ինտերակտիվ փոխկապակցվածությունը, հեռակառավարվող-ախտորոշիչ մասսայական թեստավորումը, առողջության սկրինինգը և մոնիտորինգը՝ շարժական բջջային ցանցի միջոցով:
Չի կարելի հաշտվել այն փաստի հետ, որ առողջապահության համակարգի հաստատություններում համարյա չեն օգտագործվում տելեբժշկության ժամանակակից տեղեկատվական - հեռահաղորդակցության տեխնոլոգիաները: Միասնական տեխնոլոգիական և տեխնիկական քաղաքականության հիմքի վրա տելեբժշկության ներդրումը թույլ կտա զգալիորեն բարձրացնել բժշկա-սանիտարական օգնության արդյունավետությունը՝ բարձր ռիսկայնության հիվանդներին հեռվից սկրինինգի իրականացման և առաջնային օղակում սոցիալական նշանակության հիվանդությունների ախտորոշման որակի բարձրացման հաշվին: Կբարձրանա նաև հանրապետության հեռավոր և սահմանամերձ շրջանների բնակչությանը բարձր որակավորված մասնագետների կողմից ցուցաբերվող խորհրդատվական ծառայությունների հասանելիության բարձրացման շնորհիվ շտապ և անհետաձգելի բժշկական օգնության արդյունավետությունը: Հարկավոր է նորարարական մոտեցումներ գտնել հեռակառավարվող կրթական և ուսուցողական ծրագրերի, բժշկական որոշումների կայացման օգնող համակարգերի համար, այդ ոլորտում մշակել և ներդնել գիտելիքների և հնարավորությունների էլեկտրոնային բազա, ինչը թույլ կտա բարձրացնել ախտորոշիչ հետազոտությունների ճշտությունն ու օբյեկտիվությունը, նվազեցնել ընթացիկ գործողությունների քանակը ամենօրյա գործունեության մեջ, բարձրացնել հիվանդի առողջական վիճակի մասին բժշկական տեղեկատվության փոխանցման օպերատիվությունն ու ճշգրտությունը:
Վերջին երկու տասնամյակներում փաստացիորեն կտրվել է գործնական առողջապահության համակարգի և բժշկագիտության բնագավառի կապը: ՀՀ ԱՆ Գիտական բժշկական խորհրդի չհիմնավորված վերացումը, որը բժշկագիտության զարգացման ռազմավարությունն ապահովող արդյունավետ գործող առանցքային կոորդինացիոն կառույց էր, նպաստեց բժշկական գիտությունների ամբողջական օտարման և մեկուսացման հանրային առողջության առաջնային խնդիրների լուծման հարցերից: Դրան նպաստեց նաև Կրթության և գիտության նախարարության գիտության պետական կոմիտեի կողմից իրականացվող գիտության ֆինանսավորման կենտրոնացումը, իսկ, ըստ էության, ամբողջական մոնոպոլիզացիան, որն իրագործվում է առանց հաշվի առնելու բժշկագիտության զարգացման յուրահատկությունները, պահանջներն ու առաջնահերթությունները, որոնք համահունչ են հանրության առողջության խնդիրների հետ:
Բժշկագիտության մեջ ձևավորված իրավիճակը կարելի է բնութագրել որպես դրա գոյատևման վիճակ, որին բնորոշ է գործնական առոջապահության, տնտեսության և հասարակության կողմից չպահանջված լինելը, առևտրականացման (կոմերցիալիզացիայի) և միջազգային համագործակցության ոլորտում մշակված քաղաքականության բացակայությունը, բարձր տեխնոլոգիաների և նորարարական քաղաքականության բնագավառում առանձնահատուկ մոտեցումների և մշակումների դեֆիցիտը, առկա ենթակառուցվածքների ոչ արդիական բնույթը, ֆիզիկապես ու բարոյապես հնացած նյութատեխնիկական բազան և ներքին ու արտաքին շուկայում մրցունակ գիտական արտադրության բացակայությունը: Բժշկագիտության իրական փոխհատուցումը շատ փոքր է իրականացվող գիտական թեմաների և պաշտպանված ատենախոսական աշխատանքների համեմատ, որոնց մեծ մասը չունի կիրառական նշանակություն և գործնական առողջապահության մեջ ներդրման հնարավորություն: Միաժամանակ, պահպանված գիտական ներուժը նպատակային և արդյունավետ օգտագործելու դեպքում կարող է հիմք հանդիսանալ բժշկագիտությանը լճացած վիճակից աստիճանական դուրսբերման և այդ ոլորտում մեթոդաբանական և կազմակերպչական բնույթի համալիր բարեփոխումների իրականացման համար:
Հանրային առողջության համակարգի անբաժանելի մասն է կազմում բժշկական կադրերի պատրաստումը և կատարելագործումը: Բժշկական կրթության ներկա համակարգը իր իդեալոգիայով, կրթական ծրագրերի և ուսուցման օգտագործվող ձևերի համապատասխանության աստիճանը, բժիշկների և միջին բուժանձնակազմի պատրաստվածության մակարդակը, նրանց մասնագիտացումն ու կատարելագործումը շարունակական կրթական գործընթացում չեն համապատասխանում ժամանակակից միջազգային չափանիշներին և ստանդարտներին: Նշված խնդրի վերլուծությունը ընդհանուր առմամբ հիմք է տալիս ենթադրելու, որ բժշկական կրթական համակարգի արդիականացման հայեցակարգի մշակման ժամանակ հիմնական դրույթները պետք է հանդիսանան ազգային շահի պաշտպանումը, կրթության ոլորտի ապակուսակցականացվածությունը, քաղաքական ուղղվածության բացակայությունը, կրթության բոլոր մակարդակներում անընդհատությունն ու ներքին փոխկապակցվածությունը, լավագույն ավանդույթների պահպանումն ու դրանց ներդաշնակեցումը միջազգային ինտեգրման գործընթացներին:
Համոզված եմ, որ լավագույն մոտեցումը ոչ թե Բոլոնյան մոդելի փոփոխված տարբերակն է, որի գաղափարախոսությունը գործնականորեն բերում է Եվրամիության սահմաններում երկրների ինտեգրման ընդլայնմանը, այլ սեփական մոդելի ստեղծումն ու զարգացումը, որը կներդաշնակեցվի շարունակական կրթության բնագավառի համաշխարհային միտումներին և ժամանակակից ձեռքբերումներին: Դրա արդյունավետ գործառնության երաշխիքը պետք է հանդիսանա շուկայական տնտեսության պայմաններին և գործնական առողջապահության պահանջներին առավելագույն բավարարումը: Համակարգի միջազգային պահանջներին համապատասխան արդիականացումը և ժամանակակից կրթական ծրագրերի և տեխնոլոգիաների լայնորեն ներդրումը՝ առանց քաղաքական բաղադրիչի, անկասկած, ավելի ընդունելի է, քան մեզ համար օտար կրթական համակարգերի տեղափոխումը և ներդրումը:
Ծայրահեղ կարևոր պայման է հանդիսանում գործնական առողջապահության՝ դիպլոմավորված մասնագետների իրական պահանջարկի գնահատականը, այնպիսի հարցերի ճշգրտումը, ինչպիսիք են անհրաժեշտ կադրերի քանակությունը, նրանց պատրաստման և մասնագիտացման ձևն ու որակը, ներքին և արտաքին շուկայում կանխատեսվող մրցունակությունը ինչպես խաղաղ, այնպես էլ տարբեր արտակարգ իրավիճակներում: Բժշկական կրթության արդիականացման գաղափարախոսության հիմքում պետք է դրվի կրթության գործընթացի ուղղորդումը դեպի ինքնուրույն զարգացող անհատները՝ հաշվի առնելով սովորողների անհատական-անձնային առանձնահատկությունները, նրանց հնարավորություն տալով ընտրել գիտելիքների ձեռքբերման ուղիներն ու միջոցները:
Ուսանող-բժիշկների անհրաժեշտ նվազագույն գիտելիքների ստացման խնդիրը, ներառյալ գիտական մոտեցման առանցքային տարրերը, պլանավորման հիմնական սկզբունքներն ու գիտական հետազոտությունների իրականացումը, վիճակագրական մշակման և մոդելավորման մեթոդները, գիտական գրականության հետ տարվող աշխատանքները, պետք է դիտարկվեն որպես կրթական գործընթացի բնութագրական և ուսումնական ծրագրերի բաղադրիչ մասեր: Հետևաբար, խոսքը կրթական գործընթացի նոր նպատակի ձևավորման մասին է՝ իրավասու անհատի դաստիարակում, ով կողմնորոշված է ապագայի հարցում, վստահ իր սոցիալական ապահովածության և պետական հոգածության հարցում, ունակ է լուծելու պրակտիկ գործունեության ժամանակ առաջացած խնդիրներն ու մարտահրավերները՝ առաջնորդվելով ձեռք բերված գիտելիքներով և հմտություններով: Կրթական ոլորտի կարևոր դրույթներից է ապագա բժշկի և բուժաշխատողի բարոյական դաստիարակման օպտիմալ միջավայրի և պայմանների ստեղծումը, բարոյական նորմերի և էկոլոգիական մշակույթի մատուցումը:
Առաջարկվող հայեցակարգային մոտեցումները և դրանց արդյունավետ իրականացումը կապահովի միասնական միջազգային կրթական տարածք ինտեգրման համար բազայի ստեղծում՝ բայց ոչ Բոլոնյան մոդելի շրջանակում, որը ընդամենը մասնավոր ծրագիր է և հանդիսանում է համաշխարհային համակարգի գլոբալ միավորման իրականացման գործիք և ձև: Բժշկական կրթական համակարգի արդիականացումները կնպաստեն այնպիսի մասնագետների պատրաստմանը, ովքեր մասնագիտական պատրաստվածության և գիտելիքների մակարդակով կհամապատասխանեն ժամանակակից չափանիշներին և ստանդարտներին:
Խիստ կարևոր է նաև առողջապահության համակարգի ֆինանսավորման մեխանիզմների հստակեցումը, ինչպես նաև պետական կառավարման ֆինանսական և վերահսկող օղակներում առողջապահության համար առանձնացված, ճկուն և արդյունավետ չափորոշիչների մշակումն ու ներդրումը: Միաժամանակ, առողջապահության ստուգումների, գնումների համակարգում ևս պետք է իրականացնել բարեփոխումներ և հստակեցնել չափորոշիչները, որտեղ հիմնական տեսլականը պետք է լինի ոչ թե ֆինանսական կողմը, այլ որակը և բուժման արդյունավետությունը:
Այսպիսով անհրաժեշտ է հստակ նշել, որ ժամանակակից պայմաններում հանրության առողջության առաջնային խնդիրների լուծումը չի կարող դրվել միայն առողջապահական համակարգի վրա: Անհրաժեշտ է միասնական ռազմավարություն, բազմաստիճան փոխհարաբերություններ և ինտեգրված մոտեցում նշված չափազանց կարևոր և բազմակողմանի բժշկա-սոցիալական խնդիրների հիմնարար լուծման համար, որոնք հանդիսանում են գործնական առողջապահության և այլ գերատեսչությունների, ինչպես նաև ինքնակառավարման մարմինների և հասարակության խնդիրները, ինչը կարող է ապահովել հանրային առողջության ոլորտի աստիճանական անցմանը միջազգային ստանդարտներին համապատասխան որակապես նոր զարգացման աստիճան:
Եզրափակելով պետք է ընդգծել, որ այսօր, Հայաստանի անկախացումից արդեն շուրջ 25 տարի անց, հանրապետության առողջապահությունը այդպես էլ չհարմարվեց ստեղծված որակապես նոր պայմաններին և շուկայական տնտեսության պահանջներին, շարունակում է գործել անարդյունավետ և, հրաժարվելով խորհրդային համակարգի գլխավոր առավելություններից, առողջապահության պետական կառավարումից և կանխարգելիչ ուղղվածությունից, ունակ չեղավ մշակել հանրային առողջության համակարգի սեփական հայեցակարգ: Ոլորտի մասնագետների մի ստվար խմբի անհաջող փորձերը, ովքեր հավակնում էին ստանձնել բարեփոխումներ իրականացնողի դերը, բերեցին առողջապահության միասնական համակարգի քանդմանը, նվազագույնի հասցնելով դրա պետական կառավարումը՝ այդպիսով խորացնելով համակարգի լճացումը և ավելի հետ գցելով առողջապահության ժամանակակից միջազգային զսպանակաձև զարգացման միտումներից:
Միայն պետական կառավարման և կարգավորման պայմաններում հայեցակարգերի իրագործումը' հիմնված առաջատար մեթոդաբանության, առողջապահության համակարգի զարգացման ժամանակակից գաղափարների և տեխնոլոգիաների վրա, հաշվի առնելով ազգային առանձնահատությունները, ներուժը, հասարակության պատրաստակամությունը սոցիալ-տնտեսական ոլորտի արմատական փոփոխություններին՝ երկրում մեկ միասնական համակարգի ստեղծման պայմաններում, որը գաղափարական տեսանկյունից կորոշի գործունեության տարբեր ուղղությունների առաջնայնությունները, միջազգային լայն ինտեգրմանը զուգահեռ հնարավոր է ապահովել հանրային առողջության համակարգի որակական բարեփոխումներ և կայուն զարգացում՝ առողջապահության զարգացմանը, բժշկագիտության և մասնագիական կրթության ժամանակակից միջազգային միտումներին համահունչ:

Модернизация системы медицинского образования как кардинальное условие ее успешного развития, международной интеграции и решения задач практического здравоохранения. 

Персонализированная медицина: Качественный прорыв в здравоохранении XXI века.

Анализ ситуации в системе здравоохранения Республики Армения.